ព័ត៌មានសង្ខេបសន្តិភាពប៉ុស្តិ៍ (2)
ខ្មែរនៅចន្លោះ ពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី៦ ដល់ សតវត្សទី៧ គឺជាដំណាក់កាលអន្តរកាលដ៏សំខាន់បំផុត ដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រសម្គាល់ថាជា (សម័យកាលចេនឡា)។
នេះគឺជាសម័យកាលនៃការបង្រួបបង្រួមទឹកដី និងការរីកចម្រើននៃអារ្យធម៌ខ្មែរដំបូង មុនឈានដល់សម័យអង្គរ។
ខាងក្រោមនេះគឺជាសេចក្តីសង្ខេបនៃព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការ៖
១. ការងើបឡើងនៃរដ្ឋចេនឡា (ពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី៦)
នៅដើមសតវត្សទី៦ ចេនឡាគឺជាសាមន្តរដ្ឋ (រដ្ឋចំណុះ) របស់អាណាចក្រភ្នំ (ហ្វូណន) ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅតាមបណ្ដោយដងទន្លេមេគង្គលើ (ម្ដងម្កាលគេយល់ថាស្ថិតនៅតំបន់បាសាក់ ខេត្តស្ទឹងត្រែង និងតំបន់វត្តភូ ប្រទេសឡាវបច្ចុប្បន្ន)។
ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី១ (គ.ស ៥៥០-៦០០): ទ្រង់គឺជាក្សត្រដែលបានចាប់ផ្ដើមធ្វើសង្គ្រាមពង្រីកទឹកដីវាយដណ្ដើមយកទឹកដីពីអាណាចក្រភ្នំ។ ការបះបោរនេះបានធ្វើឱ្យចេនឡាក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យ និងចាប់ផ្ដើមមានឥទ្ធិពលខ្លាំងលើភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក។
ព្រះបាទមហិន្ទ្រវរ្ម័ន (ចិត្រសេនា): ជាព្រះអនុជរបស់ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី១ ដែលបានបន្តយុទ្ធនាការសឹកយ៉ាងខ្លាំងក្លា រហូតវាយដណ្ដើមបានតំបន់ដងទន្លេមេគង្គ និងតំបន់ទំនាបភាគកណ្ដាល។
២. ការពង្រឹងអំណាច និងការបង្រួបបង្រួម (សតវត្សទី៧)
សតវត្សទី៧ គឺជាយុគសម័យមាសនៃអាណាចក្រចេនឡា តាមរយៈការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធគ្រប់គ្រងរដ្ឋ និងការកសាងរាជធានី។
ព្រះបាទឦសានវរ្ម័នទី១ (គ.ស ៦១៦-៦៣៥)
ទ្រង់បានបង្រួបបង្រួមទឹកដីអាណាចក្រភ្នំ និងចេនឡាឱ្យក្លាយជាធ្លុងមួយ។
រាជធានីឦសានបុរៈ: ទ្រង់បានកសាងរាជធានីដ៏ធំមួយ ដែលបច្ចុប្បន្នគឺជា រមណីយដ្ឋានសំបូរព្រៃគុក (ខេត្តកំពង់ធំ)។ ទីនេះជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយ សាសនា និងវប្បធម៌ដ៏រុងរឿង។
ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១
(គ.ស ៦៥៧-៦៨១)
ជាក្សត្រដែលមានមហិទ្ធិឫទ្ធិខ្លាំងក្លាបំផុតក្នុងសតវត្សទី៧។
ទ្រង់បានពង្រីកអំណាចទៅដល់ភាគខាងជើង (ទឹកដីឡាវបច្ចុប្បន្ន) និងគ្រប់គ្រងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ។
ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ អាណាចក្រមានស្ថិរភាពផ្នែកនយោបាយខ្ពស់ និងមានការរៀបចំប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលយ៉ាងហ្មត់ចត់។
៣. លក្ខណៈពិសេសនៃអារ្យធម៌ក្នុងសម័យកាលនេះ
ជំនឿសាសនា: ព្រហ្មញ្ញសាសនា (ជាពិសេសការគោរពព្រះសិវៈ និងព្រះវិស្ណុ) រួមជាមួយលទ្ធិហរិហរៈ (ការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងព្រះសិវៈ និងព្រះវិស្ណុ) មានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំង។ ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏មានវត្តមានទន្ទឹមគ្នាផងដែរ។
សិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្ម: ប្រាសាទនានាត្រូវបានកសាងឡើងអំពីឥដ្ឋ ដែលមានក្បាច់ចម្លាក់ផ្កាភ្ញីយ៉ាងប្រណីត (រចនាបថសំបូរព្រៃគុក និងរចនាបថព្រៃក្មេង)។
អក្សរសាស្ត្រ: ការប្រើប្រាស់អក្សរសំស្រ្កឹតសម្រាប់រឿងរ៉ាវសាសនា និងអក្សរខ្មែរបុរាណសម្រាប់បញ្ជាក់ពីការគ្រប់គ្រងដីធ្លី និងទាសករ។
៤. ការបែកបាក់នៅចុងសតវត្សទី៧
បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ នៅចុងសតវត្សទី៧ (ប្រហែលឆ្នាំ ៧០៦) អាណាចក្រចេនឡាបានជួបប្រទះវិបត្តិនយោបាយផ្ទៃក្នុង ដែលបណ្ដាលឱ្យរដ្ឋបែកជារួមមាន៖
ចេនឡាទឹក: គ្របដណ្ដប់តំបន់ទំនាបអមតាមឆ្នេរសមុទ្រ និងដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ។
ចេនឡាកោក: គ្របដណ្ដប់តំបន់ខ្ពង់រាប និងជួរភ្នំដងរែក។
សេចក្តីសន្និដ្ឋាន: សម័យកាលពីសតវត្សទី៦ ដល់ទី៧ គឺជាគ្រឹះដ៏មាំមួននៃអត្តសញ្ញាណខ្មែរ។ វាជាស្ពានចម្លងពីអរិយធម៌តាមសមុទ្រ (ភ្នំ) មកជាអរិយធម៌តាមដងទន្លេ និងដីគោក ដែលត្រៀមលក្ខណៈសម្រាប់ការកកើតឡើងនៃមហានគរ (សម័យអង្គរ) នៅដើមសតវត្សទី៩។
រៀបរៀងដោយ
ប្រធានសមាគមសប្បុរសធម៌
បណ្ឌិត មាស ច័ន្ទរិទ្ធ (2)
ខាងក្រោមនេះគឺជាសេចក្តីសង្ខេបនៃព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការ៖
១. ការងើបឡើងនៃរដ្ឋចេនឡា (ពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី៦)
នៅដើមសតវត្សទី៦ ចេនឡាគឺជាសាមន្តរដ្ឋ (រដ្ឋចំណុះ) របស់អាណាចក្រភ្នំ (ហ្វូណន) ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅតាមបណ្ដោយដងទន្លេមេគង្គលើ (ម្ដងម្កាលគេយល់ថាស្ថិតនៅតំបន់បាសាក់ ខេត្តស្ទឹងត្រែង និងតំបន់វត្តភូ ប្រទេសឡាវបច្ចុប្បន្ន)។
ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី១ (គ.ស ៥៥០-៦០០): ទ្រង់គឺជាក្សត្រដែលបានចាប់ផ្ដើមធ្វើសង្គ្រាមពង្រីកទឹកដីវាយដណ្ដើមយកទឹកដីពីអាណាចក្រភ្នំ។ ការបះបោរនេះបានធ្វើឱ្យចេនឡាក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យ និងចាប់ផ្ដើមមានឥទ្ធិពលខ្លាំងលើភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក។
ព្រះបាទមហិន្ទ្រវរ្ម័ន (ចិត្រសេនា): ជាព្រះអនុជរបស់ព្រះបាទភវវរ្ម័នទី១ ដែលបានបន្តយុទ្ធនាការសឹកយ៉ាងខ្លាំងក្លា រហូតវាយដណ្ដើមបានតំបន់ដងទន្លេមេគង្គ និងតំបន់ទំនាបភាគកណ្ដាល។
២. ការពង្រឹងអំណាច និងការបង្រួបបង្រួម (សតវត្សទី៧)
សតវត្សទី៧ គឺជាយុគសម័យមាសនៃអាណាចក្រចេនឡា តាមរយៈការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធគ្រប់គ្រងរដ្ឋ និងការកសាងរាជធានី។
ព្រះបាទឦសានវរ្ម័នទី១ (គ.ស ៦១៦-៦៣៥)
ទ្រង់បានបង្រួបបង្រួមទឹកដីអាណាចក្រភ្នំ និងចេនឡាឱ្យក្លាយជាធ្លុងមួយ។
រាជធានីឦសានបុរៈ: ទ្រង់បានកសាងរាជធានីដ៏ធំមួយ ដែលបច្ចុប្បន្នគឺជា រមណីយដ្ឋានសំបូរព្រៃគុក (ខេត្តកំពង់ធំ)។ ទីនេះជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយ សាសនា និងវប្បធម៌ដ៏រុងរឿង។
ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១
(គ.ស ៦៥៧-៦៨១)
ជាក្សត្រដែលមានមហិទ្ធិឫទ្ធិខ្លាំងក្លាបំផុតក្នុងសតវត្សទី៧។
ទ្រង់បានពង្រីកអំណាចទៅដល់ភាគខាងជើង (ទឹកដីឡាវបច្ចុប្បន្ន) និងគ្រប់គ្រងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ។
ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ អាណាចក្រមានស្ថិរភាពផ្នែកនយោបាយខ្ពស់ និងមានការរៀបចំប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលយ៉ាងហ្មត់ចត់។
៣. លក្ខណៈពិសេសនៃអារ្យធម៌ក្នុងសម័យកាលនេះ
ជំនឿសាសនា: ព្រហ្មញ្ញសាសនា (ជាពិសេសការគោរពព្រះសិវៈ និងព្រះវិស្ណុ) រួមជាមួយលទ្ធិហរិហរៈ (ការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងព្រះសិវៈ និងព្រះវិស្ណុ) មានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំង។ ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏មានវត្តមានទន្ទឹមគ្នាផងដែរ។
សិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្ម: ប្រាសាទនានាត្រូវបានកសាងឡើងអំពីឥដ្ឋ ដែលមានក្បាច់ចម្លាក់ផ្កាភ្ញីយ៉ាងប្រណីត (រចនាបថសំបូរព្រៃគុក និងរចនាបថព្រៃក្មេង)។
អក្សរសាស្ត្រ: ការប្រើប្រាស់អក្សរសំស្រ្កឹតសម្រាប់រឿងរ៉ាវសាសនា និងអក្សរខ្មែរបុរាណសម្រាប់បញ្ជាក់ពីការគ្រប់គ្រងដីធ្លី និងទាសករ។
៤. ការបែកបាក់នៅចុងសតវត្សទី៧
បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ នៅចុងសតវត្សទី៧ (ប្រហែលឆ្នាំ ៧០៦) អាណាចក្រចេនឡាបានជួបប្រទះវិបត្តិនយោបាយផ្ទៃក្នុង ដែលបណ្ដាលឱ្យរដ្ឋបែកជារួមមាន៖
ចេនឡាទឹក: គ្របដណ្ដប់តំបន់ទំនាបអមតាមឆ្នេរសមុទ្រ និងដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ។
ចេនឡាកោក: គ្របដណ្ដប់តំបន់ខ្ពង់រាប និងជួរភ្នំដងរែក។
សេចក្តីសន្និដ្ឋាន: សម័យកាលពីសតវត្សទី៦ ដល់ទី៧ គឺជាគ្រឹះដ៏មាំមួននៃអត្តសញ្ញាណខ្មែរ។ វាជាស្ពានចម្លងពីអរិយធម៌តាមសមុទ្រ (ភ្នំ) មកជាអរិយធម៌តាមដងទន្លេ និងដីគោក ដែលត្រៀមលក្ខណៈសម្រាប់ការកកើតឡើងនៃមហានគរ (សម័យអង្គរ) នៅដើមសតវត្សទី៩។
រៀបរៀងដោយ
ប្រធានសមាគមសប្បុរសធម៌
បណ្ឌិត មាស ច័ន្ទរិទ្ធ (2)
