✍ព័ត៌មានសង្ខេបសន្តិភាពប៉ុស្តិ៍ ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជានៅសតវត្សរ៍ទី១៣ គឺជាសម័យកាលដ៏សំខាន់មួយ ដែលមានការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងក្លាទាំងផ្នែកនយោបាយ សាសនា និងសង្គម ដោយសារតែការធ្លាក់ចុះជាបណ្តើរៗនៃអាណាចក្រអង្គរ។

 ✍ព័ត៌មានសង្ខេបសន្តិភាពប៉ុស្តិ៍

ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជានៅសតវត្សរ៍ទី១៣ គឺជាសម័យកាលដ៏សំខាន់មួយ ដែលមានការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងក្លាទាំងផ្នែកនយោបាយ សាសនា និងសង្គម ដោយសារតែការធ្លាក់ចុះជាបណ្តើរៗនៃអាណាចក្រអង្គរ។

✍ខាងក្រោមនេះគឺជាចំណុចសំខាន់ៗនៃប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជានៅសតវត្សរ៍ទី១៣៖
១.ការគ្រងរាជ្យរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (ចុងសតវត្សរ៍ទី១២ - ដើមសតវត្សរ៍ទី១៣)
ទោះបីព្រះអង្គបានសោយទីវង្គតនៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៣ (ប្រហែលឆ្នាំ ១២១៨) ប៉ុន្តែឥទ្ធិពលនៃរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គមានភាពខ្លាំងក្លាណាស់៖
✍ការកសាងសមិទ្ធផល៖ ព្រះអង្គបានបន្សល់ទុកនូវសំណង់ស្ថាបត្យកម្មដ៏មហិមាដូចជា ប្រាសាទបាយ័ន និងប្រាសាទជាច្រើនទៀត។
✍ការផ្លាស់ប្តូរសាសនា៖ រជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គបានជំរុញឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរពីសាសនាព្រាហ្មណ៍ (ហិណ្ឌូ) មកកាន់ ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន។
២.ការធ្លាក់ចុះនៃអំណាចកណ្តាល
ក្រោយការសោយទីវង្គតរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ អាណាចក្រអង្គរចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយដោយសារមូលហេតុមួយចំនួន៖
✍សង្គ្រាមរ៉ាំរ៉ៃ៖ ការធ្វើសង្គ្រាមជាមួយនគរចម្ប៉ា និងការបះបោរពីសំណាក់នគរចំណុះនានា។
✍វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច៖ ការចំណាយធនធានយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ទៅលើការសាងសង់ប្រាសាទ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធធារាសាស្ត្រដ៏ស្មុគស្មាញ បានធ្វើឱ្យរដ្ឋហត់នឿយ។
៣.ការផ្លាស់ប្តូរជំនឿសាសនា (មកកាន់ថេរវាទ)
សតវត្សរ៍ទី១៣ គឺជាសម័យកាលដែល ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ចាប់ផ្តើមជ្រាបចូល និងទទួលបានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំងក្នុងចំណោមប្រជាជន។ សាសនានេះបានផ្លាស់ប្តូររចនាសម្ព័ន្ធសង្គម ដោយផ្តោតលើភាពសាមញ្ញ និងសមភាព ដែលផ្ទុយពីមនោគមវិជ្ជារាជាធិបតេយ្យបែបព្រាហ្មណ៍ ឬមហាយាន។
៤.ការកើនឡើងនៃអំណាចរបស់ជនជាតិថៃ
សតវត្សរ៍នេះគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃការងើបឡើងនៃនគរសុខោទ័យ៖
✍នៅអំឡុងឆ្នាំ ១២៣៨ មេដឹកនាំថៃពីរនាក់គឺ ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ និងផា មឿង បានបះបោរប្រឆាំងនឹងអំណាចអង្គរ ហើយបានបង្កើតនគរសុខោទ័យ។ នេះគឺជាការបាត់បង់ទឹកដីដ៏សំខាន់ដែលបង្ហាញពីការធ្លាក់ចុះនៃឥទ្ធិពលអង្គរនៅតំបន់ភាគខាងលិច។
៥.កំណត់ត្រារបស់ជីវ តាក្វាន់ (ចុងសតវត្សរ៍ទី១៣)
នៅឆ្នាំ ១២៩៦ លោក ជីវ តាក្វាន់ (Zhou Daguan) ដែលជាអ្នកការទូតនៃរាជវង្សយន់របស់ចិន បានមកបំពេញទស្សនកិច្ចនៅទីក្រុងអង្គរ។ កំណត់ត្រារបស់គាត់មានចំណងជើងថា *«ទំនៀមទម្លាប់នៃអ្នកស្រុកចេនឡា»* គឺជាឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រតែមួយគត់ដែលផ្តល់ព័ត៌មានលម្អិតបំផុតអំពី៖
* ជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជនអង្គរ
* របៀបរបបគ្រប់គ្រងរាជវាំង
* ស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ច និងបរិស្ថាននៃរាជធានីអង្គរនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៣
✍សេចក្តីសន្និដ្ឋាន
សតវត្សរ៍ទី១៣ គឺជាសម័យកាលនៃការផ្លាស់ប្តូររូបភាពពី សម័យរុងរឿងបំផុត ទៅជា សម័យកាលនៃការដកថយ។ អាណាចក្រអង្គរបានចាប់ផ្តើមបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងលើទឹកដីដែលខ្លួនធ្លាប់មានឥទ្ធិពល ហើយចាប់ផ្តើមមានការផ្លាស់ប្តូររចនាសម្ព័ន្ធសង្គម និងសាសនា ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃអត្តសញ្ញាណកម្ពុជានៅសម័យក្រោយអង្គរ។
✍រៀបរៀងអត្ថបទផ្សព្វផ្សាយដោយ ប្រធានសមាគមសប្បុរសធម៌ បណ្ឌិត មាស ច័ន្ទរិទ្ធ។