✍ព័ត៌មានសង្ខេបសន្តិភាពប៉ុស្តិ៍
ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជានៅដើមសតវត្សរ៍ទី៣ គឺជាសម័យកាលដ៏សំខាន់មួយ ដែលស្ថិតនៅក្នុងការវិវត្តនៃ អាណាចក្រភ្នំ (Funan) ដែលជាស្ថាប័នរដ្ឋដំបូងបំផុតនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក។ខាងក្រោមនេះគឺជាចំណុចសំខាន់ៗអំពីសម័យកាលនេះមានបីចំនុច៖។
១.អាណាចក្រភ្នំ (សម័យកាលកសាងអំណាច)
នៅសតវត្សរ៍ទី៣ អាណាចក្រភ្នំមិនមែនជាស្ថាប័នរដ្ឋទើបតែចាប់ផ្តើមនោះទេ ប៉ុន្តែវាជាសម័យកាលដែលអាណាចក្រនេះកំពុង ពង្រីកអំណាច និងឥទ្ធិពល របស់ខ្លួនយ៉ាងខ្លាំងក្លា។
✍ទីតាំង៖ មជ្ឈមណ្ឌលនៃអាណាចក្រស្ថិតនៅតំបន់ព្រៃនគរ (បាភ្នំ) ឬនៅតំបន់អូរកែវ (បច្ចុប្បន្នស្ថិតក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង) ដែលជាទីក្រុងកំពង់ផែដ៏សំខាន់សម្រាប់ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។
✍ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ៖ ភ្នំជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រដ៏ធំមួយ ដែលតភ្ជាប់រវាងប្រទេសឥណ្ឌា និងប្រទេសចិន។ សតវត្សរ៍ទី៣ គឺជាពេលដែលភ្នំចាប់ផ្តើមធ្វើទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយរាជវង្សចិន។
២.ព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់ៗ
យោងតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រចិន (ជាពិសេសកំណត់ត្រារបស់រាជវង្សចិន)៖
✍សម័យកាលស្តេចហ្វាន់ ស៊ីម៉ាន់ (Fan Shiman): ទោះបីជាស្តេចអង្គនេះបានសោយទិវង្គតនៅដើមសតវត្សរ៍ទី៣ (ប្រហែលឆ្នាំ ២២៥) ក៏ដោយ ក៏កេរដំណែលរបស់ទ្រង់នៅតែមានឥទ្ធិពលខ្លាំង។ ទ្រង់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្តេចដ៏ខ្លាំងក្លាដែលបានពង្រីកទឹកដីតាមរយៈការសាងសង់កងនាវាចរ និងវាយដណ្តើមយកនគរតូចៗជុំវិញខ្លួន។
✍ការទូតជាមួយចិន៖ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី៣ (ប្រហែលឆ្នាំ ២៤៥-២៥០) ព្រះរាជាអាណាចក្រភ្នំបានបញ្ជូនបេសកជនទៅកាន់ប្រទេសចិន ដើម្បីរឹតចំណងមិត្តភាព និងទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម។ នេះបង្ហាញពីភាពជឿនលឿននៃរដ្ឋបាល និងទំនាក់ទំនងបរទេសរបស់ខ្មែរនៅសម័យនោះ។
៣.វប្បធម៌ និងឥទ្ធិពលឥណ្ឌា
សតវត្សរ៍ទី៣ គឺជាសម័យកាលដែល ឥទ្ធិពលនៃវប្បធម៌ឥណ្ឌា (សាសនាព្រាហ្មណ៍/ហិណ្ឌូ និងព្រះពុទ្ធសាសនា) បានជ្រៀតចូលយ៉ាងខ្លាំងក្លាទៅក្នុងជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជនខ្មែរ៖
✍ការរៀបចំរដ្ឋបាល៖ ខ្មែរចាប់ផ្តើមទទួលយកគំរូនៃសិលាចារឹក ការសរសេរ (អក្សរបាលី/សំស្រ្កឹត) និងការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋតាមបែបឥណ្ឌា។
✍សេដ្ឋកិច្ច៖ ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រត្រូវបានកសាងឡើងដើម្បីបម្រើដល់វិស័យកសិកម្ម ជាពិសេសការដាំដុះស្រូវ ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃភាពសម្បូរសប្បាយរបស់អាណាចក្រ។
៤.សង្គម និងជំនឿ
✍ជំនឿ៖ប្រជាជនគោរពបូជាព្រះអាទិទេពតាមបែបព្រាហ្មណ៍សាសនា (ដូចជាព្រះសិវៈ) បូករួមជាមួយជំនឿដើមលើអ្នកតា និងធម្មជាតិ។
✍ជីវភាព៖ ប្រជាជនរស់នៅតាមផ្ទះខ្ពស់ផុតពីដី (ផ្ទះរនាប) ដើម្បីការពារពីទឹកជំនន់ និងសត្វសាហាវ។ ពួកគេពូកែខាងសិប្បកម្ម និងការត្បាញ។
👉ចំណាំ៖ ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជានៅសម័យនេះត្រូវបានគេហៅថា "សម័យមុនអង្គរ" ឬ "សម័យហ្វូណន"។ ចំណេះដឹងភាគច្រើនដែលយើងមានអំពីសតវត្សរ៍ទី៣ គឺបានមកពីកំណត់ត្រាប្រវត្តិវិទូជនជាតិចិន ព្រោះថាឯកសារក្នុងស្រុក ឬសិលាចារឹកដែលបន្សល់ទុកពីសម័យនោះនៅមានកម្រិតនៅឡើយ។
✍រៀបរៀងអត្ថបទផ្សព្វផ្សាយដោយ ប្រធានសមាគមសប្បុរសធម៌ បណ្ឌិត មាស ច័ន្ទរិទ្ធ។
