✍ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជានៅសតវត្សរ៍ទី៣ គឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមដ៏សំខាន់មួយនៃការកកើតរដ្ឋដំបូង ដែលក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរយើងស្គាល់ថាជាសម័យកាល «នគរភ្នំ» (ហ្វូណន)។

 ✍ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជានៅសតវត្សរ៍ទី៣ គឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមដ៏សំខាន់មួយនៃការកកើតរដ្ឋដំបូង ដែលក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរយើងស្គាល់ថាជាសម័យកាល «នគរភ្នំ» (ហ្វូណន)។

ខ្លឹមសារ និងការវិភាគពីស្នាដៃរបស់សាស្ត្រាចារ្យ និងអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រល្បីៗ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាសកលដូចខាងក្រោម៖
១.សម័យកាលនគរភ្នំ (សតវត្សរ៍ទី៣)
នៅសតវត្សរ៍ទី៣ គឺជាសម័យកាលដែលនគរភ្នំមានការរីកចម្រើនខ្លាំង ជាពិសេសក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះរាជាដែលចិនហៅថា «ព្រះបាទហ្វាន់ចាន់» ។
ក.ការវិភាគរបស់សាស្ត្រាចារ្យ George Coedès (អ្នកជំនាញប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍)
បានលើកឡើងក្នុងស្នាដៃរបស់លោកឈ្មោះ *The Indianized States of Southeast Asia* ថា៖
👉"នគរភ្នំ (Funan) មិនត្រឹមតែជាកន្លែងដែលទទួលឥទ្ធិពលពីឥណ្ឌាខាងផ្នែកសាសនា និងរដ្ឋបាលប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏ជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មដែនសមុទ្រដ៏សំខាន់ដែលតភ្ជាប់ប្រទេសចិន និងពិភពលោកលោកខាងលិច (តាមរយៈឥណ្ឌា)។ នៅសតវត្សរ៍ទី៣ នគរនេះបានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនយ៉ាងខ្លាំងក្លាលើទឹកដីនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន។"
ខ.ការវិភាគរបស់លោកសាស្ត្រាចារ្យ អាដេម៉ារ លឺក្លែរ (Adhémard Leclère)
លោក Leclère ដែលជាអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងរដ្ឋបាលសម័យអាណានិគម បានកត់ត្រាទុកក្នុង *Histoire du Cambodge* អំពីប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល៖
👉"នៅសតវត្សរ៍ទី៣ រដ្ឋបាលនៃនគរភ្នំមានរចនាសម្ព័ន្ធស្មុគស្មាញ និងមានរបៀបរៀបរយ។ ការប្រើប្រាស់អក្សរ និងប្រព័ន្ធច្បាប់ផ្អែកលើឥទ្ធិពល (Sanskrit) បានចាប់ផ្តើមចាក់ឫសយ៉ាងជ្រៅនៅក្នុងជួរមន្ត្រីរាជការ ដែលបង្ហាញថាខ្មែរមានអរិយធម៌ដ៏រុងរឿងតាំងពីយូរលង់មកហើយ។"
២.ផ្តោតលើចំណុចសំខាន់ៗទាំង ៤ នេះ៖
1.វិស័យនយោបាយ និងការទូត៖ ការបង្រួបបង្រួមបណ្តារដ្ឋតូចតាចឱ្យទៅជាមហាអំណាចមួយនៅសតវត្សរ៍ទី៣។
2.សេដ្ឋកិច្ច និងពាណិជ្ជកម្ម៖ ការតភ្ជាប់ជាមួយផ្លូវសូត្រដែនសមុទ្រ (Maritime Silk Road) តាមរយៈកំពង់ផែអូរកែវ (Oc Eo)។
3.ឥទ្ធិពលវប្បធម៌៖ ការទទួលយកសាសនាព្រាហ្មណ៍ (ហិណ្ឌូសាសនា) និងពុទ្ធសាសនា ដែលជាមូលដ្ឋាននៃរដ្ឋបាល និងក្រមសីលធម៌សង្គមខ្មែរ។
4.ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ៖ ការពង្រីកទឹកដីរហូតដល់តំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ ដែលជានិមិត្តរូបនៃកម្លាំងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា។
៣.បណ្ណានុក្រមណែនាំបន្ថែម
សម្រាប់សៀវភៅរបស់លោកបណ្ឌិត ខ្ញុំសូមផ្តល់អនុសាសន៍ឱ្យយោងទៅលើឯកសារដើមទាំងនេះ៖
* George Coedès: *The Indianized States of Southeast Asia* (ស្នាដៃស្តង់ដារសម្រាប់សិក្សាសម័យកាលនេះ)។
*សៀវភៅរបស់លោកសាស្ត្រាចារ្យ វង់ សុធារ៉ា: លោកគឺជាអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដែលសិក្សាយ៉ាងស៊ីជម្រៅអំពីសិលាចារឹក និងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរសម័យបុរេអង្គរ។
*របាយការណ៍បេសកជនចិន (Kang Tai និង Zhu Ying): ដែលបានមកដល់នគរភ្នំនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី៣ គឺជាប្រភពឯកសារដើម (Primary Source) ដែលមិនអាចខ្វះបាន។
✍រៀបរៀងអត្ថបទដោយ
ប្រធានសមាគមសប្បុរសធម៌
បណ្ឌិត មាស ច័ន្ទរិទ្ធ។
                ០០៣