✍ព័ត៌មានសង្ខេបសន្តិភាពប៉ុស្តិ៍
សតវត្សរ៍ទី ១៥ (គ.ស. ១៤០១–១៥០០) គឺជាសម័យកាលដ៏សំខាន់ និងមានការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងជ្រាលជ្រៅនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា ដែលជាការផ្លាស់ប្តូរពី "សម័យអង្គរ" ទៅកាន់ "សម័យចតុមុខ" ឬ "សម័យក្រោយអង្គរ"។
✍នេះគឺជាចំណុចសំខាន់ៗនៃប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជានៅក្នុងសតវត្សរ៍នេះ៖
១.ការធ្លាក់ចុះនៃអំណាចអង្គរ
នៅដើមសតវត្សរ៍ទី ១៥ អំណាចនៃអាណាចក្រអង្គរបានចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយជាលំដាប់ដោយសារកត្តាជាច្រើន៖
✍ការឈ្លានពានពីសៀម៖ កងទ័ពអយុធ្យា (សៀម) បានវាយប្រហារអង្គរម្តងហើយម្តងទៀត។ ព្រឹត្តិការណ៍ដ៏សំខាន់បំផុតគឺការលុកលុយរបស់ស្តេចសៀមក្នុងឆ្នាំ ១៤៣១-១៤៣២ ដែលបង្ខំឱ្យព្រះមហាក្សត្រខ្មែរសម្រេចព្រះទ័យបោះបង់ចោលរាជធានីអង្គរ។
✍កត្តាផ្ទៃក្នុង៖ ការស្រេកឃ្លានអំណាចក្នុងរាជវង្ស និងការចុះខ្សោយនៃប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ ដែលជាឆ្អឹងខ្នងនៃសេដ្ឋកិច្ចអង្គរ ក៏បានធ្វើឱ្យរដ្ឋចុះខ្សោយផងដែរ។
២.ការផ្លាស់ប្តូររាជធានី
បន្ទាប់ពីបោះបង់ចោលក្រុងអង្គរ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងរាជធានីជាបន្តបន្ទាប់ដើម្បីស្វែងរកទីតាំងដែលមានសុវត្ថិភាព និងអំណោយផលដល់ពាណិជ្ជកម្ម៖
✍ទួលបាសាន (ស្រីសន្ធរ): ជាទីតាំងដំបូងដែលព្រះបាទពញាយ៉ាតបានជ្រើសរើស។
✍ចតុមុខ (ភ្នំពេញ): ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៤ ព្រះបាទពញាយ៉ាតបានសម្រេចផ្លាស់រាជធានីមកកាន់ "ចតុមុខ" (ត្រង់ចំណុចប្រសព្វនៃទន្លេបួន ដែលបច្ចុប្បន្នគឺភ្នំពេញ)។ ការផ្លាស់ប្តូរនេះមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់៖
✍ផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រ៖ ពីការពឹងផ្អែកលើកសិកម្មសុទ្ធសាធ (សម័យអង្គរ) មកជាការផ្តោតលើ ពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវទឹក។
✍ការតភ្ជាប់៖ ទីតាំងនេះងាយស្រួលក្នុងការធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសក្រៅ និងគ្រប់គ្រងការដឹកជញ្ជូនទំនិញតាមដងទន្លេមេគង្គ និងទន្លេសាប។
៣.រជ្ជកាលព្រះបាទពញាយ៉ាត
ព្រះបាទពញាយ៉ាត (គ្រងរាជ្យប្រហែល ១៤១៧–១៤៦៧) ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាស្តេចដ៏ឆ្នើមក្នុងសតវត្សរ៍នេះ៖
✍ការរៀបចំរដ្ឋបាល៖ ទ្រង់បានរៀបចំរាជធានីថ្មី និងកសាងប្រព័ន្ធការពារជាតិឡើងវិញ។
✍ការអភិវឌ្ឍសាសនា និងវប្បធម៌៖ ទ្រង់បានយកចិត្តទុកដាក់លើព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ដែលចាប់ផ្តើមមានឥទ្ធិពលខ្លាំងជំនួសឱ្យព្រហ្មញ្ញសាសនា និងមហាយាន។ ព្រះអង្គបានកសាងវត្តអារាមជាច្រើន ជាពិសេសវត្តក្នុងរាជធានីចតុមុខ។
៤.សភាពការណ៍សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ច
✍ពាណិជ្ជកម្ម៖ សតវត្សរ៍ទី ១៥ កម្ពុជាចាប់ផ្តើមប្រែក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់។ ទំនិញដូចជា ស្បែកសត្វ ភ្លុកដំរី គ្រឿងទេស និងឈើក្រអូប ត្រូវបាននាំចេញទៅកាន់ប្រទេសចិន និងប្រទេសជិតខាងតាមផ្លូវសមុទ្រ។
✍សាសនា៖ នេះជាសម័យកាលដែលព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទបានចាក់ឬសគល់យ៉ាងរឹងមាំក្នុងសង្គមខ្មែរ ដែលផ្លាស់ប្តូររបៀបរស់នៅ និងទស្សនៈវិជ្ជាជីវិតរបស់ប្រជាជនទូទៅ។
✍សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖
សតវត្សរ៍ទី ១៥ មិនមែនជាការ "ដួលរលំ" នៃអរិយធម៌ខ្មែរនោះទេ ប៉ុន្តែវាជាការ "ផ្លាស់ប្តូរទម្រង់"។ ការបោះបង់ចោលអង្គរគឺជាការបញ្ចប់នៃសម័យកាលកសាងប្រាសាទថ្មដ៏មហិមា ប៉ុន្តែវាជាការចាប់ផ្តើមនៃសម័យកាលដែលកម្ពុជាខិតខំកសាងភាពរឹងមាំតាមរយៈពាណិជ្ជកម្ម ការទូត និងការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវព្រះពុទ្ធសាសនាដែលជាកម្លាំងស្មារតីរបស់ជាតិរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។
✍រៀបរៀងអត្ថបទផ្សព្វផ្សាយដោយ ប្រធានសមាគមសប្បុរសធម៌ បណ្ឌិត មាស ច័ន្ទរិទ្ធ។
