✍ព័ត៌មានសង្ខេបសន្តិភាពប៉ុស្តិ៍
ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជានៅសតវត្សរ៍ទី១៩ គឺជាសម័យកាលដ៏ស្មុគស្មាញ និងពោរពេញដោយវិបត្តិ ដែលប្រទេសជាតិបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងស្ថានភាព «រងការត្រួតត្រាពីរ» (សៀម និងយួន) រហូតដល់ការដាក់អាណានិគមបារាំង។
✍ខាងក្រោមនេះគឺជាចំណុចសំខាន់ៗនៃព្រឹត្តិការណ៍នីមួយៗក្នុងសម័យកាលនោះ៖
១.សម័យកាលនៃ «ការត្រួតត្រាពីរ» (ដើមសតវត្សរ៍ទី១៩)
ចាប់ពីដើមសតវត្សរ៍ទី១៩មក ប្រទេសកម្ពុជាបានបាត់បង់អធិបតេយ្យភាពស្ទើរទាំងស្រុង ដោយសារតែមហិច្ឆតាពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់មហាអំណាចជិតខាងទាំងពីរ៖
* ឥទ្ធិពលសៀម៖ សៀមបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់ភាគខាងលិច (បាត់ដំបង និងសៀមរាប) និងជ្រៀតជ្រែកចូលក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងរាជវាំងកម្ពុជា។
* ឥទ្ធិពលយួន៖ យួនបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់ភាគខាងកើត និងព្យាយាម «យួនូបនីយកម្ម» (Vietnamization) តាមរយៈការផ្លាស់ប្តូរទំនៀមទម្លាប់ និងការដាក់សម្ពាធលើប្រជាជនកម្ពុជា។
២.វិបត្តិរាជវង្ស និងសង្គ្រាមត្រួតត្រា
ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨៣០ និង ១៨៤០ ប្រទេសកម្ពុជាបានក្លាយជាសមរភូមិរវាងសៀម និងយួន៖
* ព្រះអង្គម្ចាស់អង្គឌួង៖ ទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យ (១៨៤១-១៨៦០) បន្ទាប់ពីការតស៊ូយ៉ាងស្វិតស្វាញ។ ទ្រង់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាព្រះមហាក្សត្រដែលព្យាយាមសង្គ្រោះឯករាជ្យភាពជាតិពីការត្រួតត្រារបស់បរទេស។
* សង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៤១-១៨៤៥)៖ សង្គ្រាមនេះបានបង្កការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់កម្ពុជា។ នៅទីបំផុត កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងដែលអនុញ្ញាតឱ្យព្រះអង្គម្ចាស់អង្គឌួងឡើងគ្រងរាជ្យ ដោយមានការទទួលស្គាល់ពីភាគីទាំងពីរ។
៣.ការចាប់ផ្តើមនៃអាណានិគមបារាំង (ពាក់កណ្តាលដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី១៩)
ដោយមើលឃើញពីស្ថានភាពដ៏ទន់ខ្សោយ និងការគំរាមកំហែងពីសៀម និងយួន ព្រះបាទនរោត្តម (ព្រះរាជបុត្រនៃព្រះបាទអង្គឌួង) បានសម្រេចចិត្តជ្រើសរើសផ្លូវមួយទៀត៖
* សន្ធិសញ្ញាអាណាព្យាបាល (១៨៦៣)៖ ថ្ងៃទី ១១ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៨៦៣ ព្រះបាទនរោត្តមបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាការពារជាមួយបារាំង។ ទោះបីជាក្នុងគោលបំណងការពារកម្ពុជាពីការលេបត្របាក់របស់សៀម និងយួនក៏ដោយ ក៏វាបានធ្វើឱ្យកម្ពុជាធ្លាក់ចូលទៅក្នុងអាណាព្យាបាលរបស់បារាំងជាផ្លូវការ។
* ការពង្រីកឥទ្ធិពលបារាំង៖ នៅឆ្នាំ ១៨៨៤ បារាំងបានបង្ខំឱ្យព្រះបាទនរោត្តមចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយទៀត ដែលផ្តល់សិទ្ធិឱ្យបារាំងកាន់កាប់កិច្ចការរដ្ឋបាល និងហិរញ្ញវត្ថុទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេស។
៤.ការតស៊ូប្រឆាំងបារាំង
នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ប្រជាជនកម្ពុជាមិនបាននៅស្ងៀមចំពោះការត្រួតត្រារបស់បារាំងឡើយ៖
* ចលនាតស៊ូ (១៨៨៥-១៨៨៦)៖ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់សិរីវង្ស និងចលនារបស់លោក ស៊ីវត្ថា បានកើតឡើងនៅទូទាំងប្រទេសដើម្បីប្រឆាំងនឹងការអនុវត្តសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ ១៨៨៤ របស់បារាំង។ ទោះជាយ៉ាងណា ចលនាទាំងនេះត្រូវបានបារាំងបង្ក្រាបជាបណ្តើរៗ។
✍សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖
សតវត្សរ៍ទី១៩ គឺជាសតវត្សរ៍នៃ ការបាត់បង់ និង ការផ្លាស់ប្តូរ។ ប្រទេសកម្ពុជាបានឆ្លងកាត់ពីការត្រួតត្រារបស់ប្រទេសជិតខាង ទៅជាប្រទេសអាណានិគមរបស់បារាំង ដែលព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះបានកំណត់ទិសដៅនយោបាយ និងសង្គមរបស់កម្ពុជារហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី២០។
✍រៀបរៀងអត្ថបទផ្សព្វផ្សាយដោយ ប្រធានសមាគមសប្បុរសធម៌ បណ្ឌិត មាស ច័ន្ទរិទ្ធ។
