✍ព័ត៌មានសង្ខេបសន្តិភាពប៉ុស្តិ៍
ការលើកឡើងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជានៅក្នុង សតវត្សរ៍ទី ៨ គឺជាដំណាក់កាលដ៏សំខាន់មួយនៃការផ្លាស់ប្តូរនយោបាយ ដែលនាំទៅរកការបង្កើត អាណាចក្រអង្គរ នៅពេលក្រោយ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ប្រទេសកម្ពុជាមិនមែនទើបតែចាប់ផ្តើមនោះទេ ប៉ុន្តែវាជាការផ្លាស់ប្តូរពីសម័យចេនឡា ទៅកាន់សម័យអង្គរ។
✍ខាងក្រោមនេះគឺជាចំណុចសំខាន់ៗនៃប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជានៅសតវត្សរ៍ទី ៨៖
១.ភាពចលាចលនៃសម័យចេនឡា
នៅសតវត្សរ៍ទី ៨ អាណាចក្រចេនឡា (ដែលបន្តពីនគរភ្នំ) បានធ្លាក់ចូលក្នុងស្ថានភាពបែកបាក់ និងខ្សោយខ្លាំង។ ប្រវត្តិសាស្ត្របានបែងចែកចេនឡានៅពេលនោះជាពីរផ្នែក៖
✍ចេនឡាទឹក (Chenla of the Water): តំបន់ទំនាបតាមដងទន្លេមេគង្គ និងតំបន់ជុំវិញបឹងទន្លេសាប។
✍ចេនឡាគោក (Chenla of the Land): តំបន់ខ្ពង់រាប និងតំបន់ភាគខាងជើង។
ការបែងចែកនេះបានធ្វើឱ្យមានការប្រជែងគ្នារវាងមេដឹកនាំតូចតាចជាច្រើន ដែលធ្វើឱ្យនគរទាំងមូលបាត់បង់ឯកភាពជាតិ។
២.ការត្រួតត្រារបស់ជ្វា
កំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ (ជាពិសេសសិលាចារឹកខ្លះ និងពង្សាវតារជ្វា) បានបង្ហាញថា នៅចុងសតវត្សរ៍ទី ៨ ប្រទេសកម្ពុជាធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពល ឬការត្រួតត្រារបស់ នគរជ្វា (កោះជ្វា ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីបច្ចុប្បន្ន) ដែលមានរាជវង្សសៃលេន្ទ្រ (Sailendra) ជាអ្នកគ្រប់គ្រង។ នេះជាសម័យកាលដ៏ខ្មៅងងឹតមួយសម្រាប់កម្ពុជា ដែលគេហៅថាជាសម័យកាលដែលកម្ពុជា «បាត់បង់ឯករាជ្យភាព» មួយរយៈពេលខ្លី។
៣.ការរៀបចំខ្លួនឆ្ពោះទៅរកសម័យអង្គរ
ទោះបីជាមានភាពចលាចល និងការត្រួតត្រាពីបរទេសក៏ដោយ សតវត្សរ៍ទី ៨ ក៏ជាពេលដែលបុព្វបុរសខ្មែរចាប់ផ្តើមប្រមូលកម្លាំងឡើងវិញ៖
✍ការងើបឡើងនៃមេដឹកនាំថ្មី៖ នៅចុងសតវត្សរ៍ទី ៨ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី ២ បានយាងមកពីជ្វា (ឬនិរទេសខ្លួននៅជ្វា) មកកាន់មាតុភូមិវិញ។
✍ការបង្រួបបង្រួមជាតិ៖ ព្រះអង្គបានចាប់ផ្តើមបង្រួបបង្រួមទឹកដីចេនឡាដែលបែកបាក់គ្នាឡើងវិញ ដោយការធ្វើសឹកសង្គ្រាម និងការប្រើប្រាស់ពិធីសាសនាដើម្បីប្រមូលផ្តុំមេដឹកនាំមូលដ្ឋានឱ្យគោរពតាមព្រះអង្គ។
៤.សារៈសំខាន់នៃព្រឹត្តិការណ៍ឆ្នាំ ៨០២
ទោះបីជាព្រឹត្តិការណ៍នេះស្ថិតនៅដើមសតវត្សរ៍ទី ៩ ក៏ដោយ ប៉ុន្តែវាគឺជាលទ្ធផលដោយផ្ទាល់នៃកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ៨៖
✍នៅឆ្នាំ ៨០២ នៃគ.ស ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ២ បានធ្វើពិធី ទេវរាជ នៅលើភ្នំគូលែន (ភ្នំមហិន្ទ្របព៌ត)។
✍ពិធីនេះជាការប្រកាសឯករាជ្យពេញលេញរបស់កម្ពុជាពីជ្វា និងជាការស្ថាបនា អាណាចក្រអង្គរ ដ៏រុងរឿងដែលនឹងបន្តទៅមុខទៀត។
សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖
សតវត្សរ៍ទី ៨ មិនមែនជាដើមកំណើតរបស់ប្រទេសកម្ពុជាទេ (ព្រោះខ្មែរមានប្រវត្តិសាស្ត្រតាំងពីសម័យនគរភ្នំ សតវត្សរ៍ទី ១ មកម៉្លេះ) ប៉ុន្តែវាជា សម័យកាលផ្លាស់ប្តូរទម្រង់នយោបាយ។ វាជាសម័យកាលដែលកម្ពុជាឆ្លងកាត់ការបែកបាក់ ការធ្លាក់ក្រោមឥទ្ធិពលបរទេស និងការងើបឡើងវិញដោយភាពក្លាហាន ដើម្បីកសាងមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់អរិយធម៌អង្គរដ៏អស្ចារ្យនៅសតវត្សរ៍បន្តបន្ទាប់។
✍រៀបរៀងអត្ថបទផ្សព្វផ្សាយដោយ ប្រធានសមាគមសប្បុរសធម៌ បណ្ឌិត មាស ច័ន្ទរិទ្ធ។
