ព័ត៌មានសង្ខេបសន្តិភាពប៉ុស្តិ៍(ភាគ១)
មានសារៈសំខាន់អំពីប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរនៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ និងដើមសតវត្សរ៍ទី២០ ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីវិបត្តិអំណាចផ្ទៃក្នុង និងមហិច្ឆិតាពង្រីកទឹកដីរបស់សៀម។
ដើម្បីឱ្យការពិភាក្សាលើប្រវត្តិសាស្ត្រនេះកាន់តែស៊ីជម្រៅ ខ្ញុំសូមសង្ខេបចំណុចគន្លឹះដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីបរិបទដែលលោកបានលើកឡើង៖
១.វិបត្តិអំណាច និងឥទ្ធិពលបរទេស (ចុងសតវត្សរ៍ទី១៨)
សម័យកាលព្រះបាទអង្គអេង ជាដំណាក់កាលដែលកម្ពុជាធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពទន់ខ្សោយបំផុត។ ការដែលមន្ត្រីធំៗ (ចៅហ្វាមូ, ចៅហ្វាបែន, និងចៅហ្វាស៊ូស) ប្រកួតប្រជែងគ្នាដើម្បីអំណាចដោយប្រើប្រាស់ស្ដេចសៀមជាខ្នងបង្អែក គឺជាកត្តាជំរុញឱ្យបាត់បង់អធិបតេយ្យភាព។ នេះជាមេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ជូរចត់អំពី៖
* ការបែកបាក់ផ្ទៃក្នុង៖ ការបូជាទឹកដីដើម្បីតែតំណែងផ្ទាល់ខ្លួន។
* គោលនយោបាយ «ត្រាញ់»៖ សៀមបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រតែងតាំងមន្ត្រីខ្មែរឱ្យមានងារជាស្ដេចត្រាញ់ ដើម្បីគ្រប់គ្រងទឹកដីខ្មែរជំនួសឱ្យការប្រើកងទ័ពដោយផ្ទាល់ ដែលកាត់បន្ថយការប្រឆាំងពីសំណាក់ប្រជាជន។
២.ដំណាក់កាលអន្តរកាល
(១៧៩៦ - ១៨០៦)
ការដែលរាជបល្ល័ង្កទំនេរអស់រយៈពេល ១០ ឆ្នាំ បន្ទាប់ពីព្រះបាទអង្គអេងសោយទិវង្គត គឺជាសក្ខីភាពបង្ហាញថាប្រទេសជាតិស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រាស្ទើរតែទាំងស្រុងពីស្ដេចសៀម។ ការប្រគល់អំណាចឱ្យមន្ត្រីឈ្មោះ «ប៉ុក» គ្រប់គ្រង បង្ហាញពីការរំលាយរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលជាតិឱ្យក្លាយជាបែបផែនរដ្ឋបាលក្រោមចំណុះសៀម។
៣.សន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ ១៩០៧៖ ការកំណត់ព្រំដែនឡើងវិញការវិលត្រឡប់មកវិញនៃខេត្តបាត់ដំបង ស៊ីសុផុន និងសៀមរាប តាមរយៈសន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ១៩០៧ គឺជាព្រឹត្តិការណ៍ជាប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបានបញ្ចប់ការត្រួតត្រារយៈពេលជាងមួយសតវត្សរ៍របស់សៀមលើទឹកដីទាំងនេះ។ នេះក៏ជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃការកំណត់ផែនទីព្រំដែនដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអន្តរជាតិ ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ នាពេលបច្ចុប្បន្ន។
រៀបរៀងផ្សព្វផ្សាយដោយ
ប្រធានសមាគមសប្បុរសធម៌
បណ្ឌិត មាស ច័ន្ទរិទ្ធ។
